- لادن در محیط خانوادگی آشفته‌ای زندگی می‌كند. خانه آنها بسیار كوچك است و خواهر و برادر كوچكی دارد كه بسیار پر سر و صدا هستند. از سوی دیگر مادر لادن نیز مرتب داد و فریاد می‌كند زیرا به شدت با پدرش اختلاف دارد و احتمال طلاق و جدایی آنها زیاد است. به همین دلیل او نمی‌تواند به درستی درس بخواند. بنابراین لادن درس و مطالعه را كنار گذاشته و برای فرار از محیط خانوادگی، با دوستش به خیابان می‌آید و بیشتر اوقات خود را به گشت و تفریح می‌گذراند. گاه‌گاه نیز برای آنكه تفریحی كرده باشند، سوار ماشین‌هایی می‌شوند كه برای آنها توقف می‌كنند. لادن سعی می‌كند تا جایی كه امكان دارد از محیط آشفته خانوادگی به دور باشد و بهترین راه‌حلی كه می‌داند را اجرا كرده است.

- میلاد بسیار علاقمند است كه در كنكور قبول شود با این حال احساس می‌كند كه به اندازه كافی درس نمی‌خواند. اخیراً دوستانش به او گفته‌اند كه برای افزایش تمركز خود از قرص‌های اكستازی(اكس) استفاده كند زیرا تمركز او را بهتر می‌كند. میلاد با آنكه در ابتدا كمی نگران بود، با این حال از این قرص استفاده كرد ولی نه تنها تمركز بهتری پیدا نكرد بلكه تا یك هفته حتی نتوانست یك كلمه درس بخواند.

- سمیرا دختر بسیار با استعداد و پرتوانی است، به صورتی كه او به احتمال بسیار زیاد در كنكور رتبه خوبی خواهد آورد. با این حال او معیار بسیار سختی برای خود انتخاب كرده است. او می‌گوید من حتماً باید دانشگاه صنعتی شریف قبول شوم و غیر از این دانشگاه، جای دیگری نخواهم رفت. این معیار، او را به اندازه‌ای مضطرب ساخته كه تمركز خود را از دست داده است و قادر نیست مانند سابق با كیفیت و تمركز مطالعه كند.

كلیه مواردی كه در بالا مشاهده می‌كنید در فرآیند حل مسئله دچار ضعف و مشكل هستند. لادن نمی‌تواند به درستی راه‌حل مناسب و سالمی برای درس خواندن خود پیدا كند و به همین دلیل به خیابان‌گردی و هدر دادن اوقاتش و همچنین ارتباط‌های نسبتاً خطرناكی می‌پردازد. میلاد به دلیل ناتوانی در حل مشكل تحصیلی خود به مصرف مواد روی می‌آورد كه نه تنها مشكل اوّل او را حل نمی‌كند بلكه مشكل سنگین‌تری نیز بر آن می‌افزاید.

سمیرا دچار مشكلی است كه به آن “تفكر تونلی” گفته می‌شود. در این خطای ذهنی، فرد فقط دو یا سه راه برای مسئله یا مشكل خود بیشتر ندارد و به جز چنین راه‌حل‌های بسیار اندك، قادر نیست راه‌حل‌های دیگری برای مسئله یا مشكلات خود بیندیشد و به همین دلیل دچار دردسر می‌شود. نام دیگر دیدگاه تونلی “عجر ذهنی” است. بدین معنی كه ذهن ماهیت سیال بودن خود را از دست می‌دهد و به جای آن‌كه به دنبال به دست آوردن راه‌حل‌های متعدد و فراوان باشد فقط یك یا دو راه‌حل بیشتر به ذهن نمی‌آیند.

ممكن است سؤال شود كه ضعف در مهارت حل مسئله چه مشكلاتی ایجاد می‌كند؟ واقعیت آن است كه تحقیقات بی‌شماری در سطح جهان نشان می‌دهد كه ضعف یا ناتوانی در مهارت حل مسئله با مشكلات و مسائل مهم بهداشتی و اجتماعی مرتبط است ازجمله خودكشی، اعتیاد، بی‌بندو باری، ابتلا به ایدز، بزهكاری و … حجم وسیعی از تحقیقات نشان می‌دهد هر چه فرد مهارت حل مسئله قوی‌تری داشته باشد به همان اندازه در زندگی خود موفق‌تر و سالم‌تر خواهد بود.

مهارت حل مسئله به افراد كمك می‌كند تا به صورت منطقی و منظم به حل مسائل و مشكلات خود بپردازند. در اینجا به اختصار به معرفی مهارت حل مسئله پرداخته می‌شود :

1- رویكرد صحیح نسبت به مسئله

2- تعریف دقیق مشكل

3- بدست آوردن راه‌حل‌های متعدد

4- ارزیابی راه‌حل‌های بدست آمده

5- تدوین برنامه عملی جهت اجرایی راه‌حل‌ها

6- ارزیابی نحوه عملكرد

1- رویكرد صحیح نسبت به مسئله

عده‌ای از افراد هنگامی كه با مشكل یا مسئله‌ای روبرو می‌شوند، شروع به سرزنش خود یا دیگران می‌كنند. معمولاً این افراد اعتقاد دارند كه :

- انسان قوی در زندگی خود دچار مشكل نمی‌شود.

- روبرو شدن با مشكلات نشان‌دهنده ضعف و ناتوانی است.

- اگر انسان درست عمل كند، هیچ‌گاه در زندگی خود با مشكل روبرو نمی‌شود.

- اگر مشكلی وجود دارد حتماً مقصری هم وجود دارد، باید مقصر را پیدا كرد و تنبیه كرد.

- مشكلات یا بعضی از مشكل‌ها را نمی‌توان حل كرد.

- در زندگی باید سعی كرد كه اصلاً مشكلی پیدا نكنی كه در پی حل كردن آن باشی.

نكته مهم آن است كه كلیه باورهای بالا اشتباه هستند و باعث می‌شوند فرآیند حل مسئله از همان ابتدا به بیراهه رود. در فرآیند حل مسئله اولین قدم آن است كه نگرش درستی نسبت به مسئله در نظر گرفته شود. این كه روبرو شدن با مشكل در زندگی طبیعی است. هر كسی در زندگی با مشكل روبرو می‌شود و حالا كه با این مشكل روبرو شده‌ام، چه كار كنم تا این مشكل حل شود.

نكته مهم دیگر این است كه مشكلات فاجعه‌آمیز نشوند. عده‌ای از مردم از مشكلات، كوهی می‌سازند كه در مقابل آنها احساس عجز و ناتوانی می‌كنند، به خصوص افرادی كه تفكر تونلی دارند.

2- تعریف دقیق مشكل:

یكی دیگر از مراحل مهم حل مسئله كه گاهی مورد غفلت قرار می‌گیرد، مرحله تعریف دقیق مشكل است. در واقع تا صورت مسئله به درستی روشن و آشكار نباشد، نمی‌توان آن را حل كرد.

بیان كلی مشكلات به صورتی كه مبهم و كلی باشد برای حل مسئله كافی نیست، بلكه باید دقیقاً روشن نمود كه مشكل چیست و چرا؟ برای این‌كه اگر مشكل را به صورت دقیق و روشن بیان نكنید، نمی‌توانید به دنبال راه‌حل باشید. گاهی اوقات مشكلات روشن و واضح و قابل تشخیص نیستند و فرد باید تلاش كند تا بتواند دقیقاً ابعاد مشكل یا مسئله را تعریف كند. به این مثال توجه كنید :

خانمی كه بسیار آشفته بود به مشاور مراجعه كرد و مشكل خود را به این صورت مطرح كرد :

«پسرم تحصیلات اندكی دارد به طوری كه حتی مدرك سیكل را هم ندارد ولی شغل بسیار پردرآمدی دارد. اخیراً دختری با او آشنا شده كه دانشجو است و این دو مایلند كه با یكدیگر ازدواج كنند ولی دختر می‌گوید كه من دانشجو هستم و تو حتی سیكل هم نداری و این مانع ازدواج ما است. از طرف دیگر پسر من اصلاً قصد ادامه تحصیل ندارد و من اكنون نمی‌دانم كه این مشكل را چگونه حل نمایم.»

در موقعیت بالا مهم آن است كه مشخص شود مشكل مربوط به چه كسی است : مادر، پسر یا دختر. زمانی كه دقیق‌تر به مسئله نگاه كنیم، روشن می‌شود كه این مشكل مربوط به مادر نیست، به پسر هم همین طور، زیرا او تمایل به ادامه تحصیل ندارد و از این بابت نیز ناراحت نیست، بلكه این مشكل مربوط به دختر است كه می‌خواهد با پسری كه درآمد خوبی دارد و علاقه متقابل بین آن دو وجود دارد، ازدواج كند ولی با مشكل تفاوت تحصیلی روبرو است و به این صورت این افراد را تحت فشار قرار داده است. در واقع این دختر با یك تصمیم‌گیری مهم روبرو است كه باید وضعیت خود را روشن كند ولی چون این تصمیم بسیار سخت است، می‌خواهد آن را به دیگران واگذار كند.

3- پیدا كردن راه‌حل‌های متعدد و فراوان

در این مرحله فرد سعی می‌كند برای مشكل خود راه‌حل‌های زیاد و متعددی به دست آورد. در این مورد لازم است فرد از تكنیك “بارش فكری” استفاده نماید. به این صورت كه هر راه‌حلی كه به ذهنش می‌رسد را روی كاغذ بنویسد، حتی راه‌حل‌های غیرمفید یا بی‌اهمیت.

این تكنیك باعث سیال شدن ذهن می‌شود و كاملاً ضد دیدگاه تونلی است. برای پیدا كردن راه‌حل‌های زیاد و متنوع، فرد باید از منابع اطلاعاتی زیادی استفاده نماید. یعنی هرچه فرد اطلاعات زیاد و متنوعی در رابطه با مشكل خود به دست آورد، راه‌حل‌های بیشتری به ذهن او می‌آید. یكی از منابع اطلاعات می‌تواند افراد متخصص یا باتجربه در زمینه همان مشكل یا مسئله باشد. مثلاً اگر مشكل فرد بهداشتی یا درمانی است، بهتر است اطلاعات دقیق را از پرسنل بهداشت و درمان شامل متخصص‌ها، پزشكان یا پرستاران به دست آورد.

4- ارزیابی و انتخاب راه‌حل‌ها

هنگامی كه فرد راه‌حل‌های زیادی به دست آورد، بعد با استفاده از تفكر نقاد شروع به ارزیابی آنها می‌كند. مهم آن است كه هر كدام از راه‌حل‌ها ارزیابی، بررسی و سنجیده شوند. بهتر است فرد از روش اگر … آنگاه … استفاده كند. این تكنیك باعث می‌شود قبل از آنكه فرد اقدامی كند، بتواند پیامدهای اقدامات خود را ارزیابی كند، سپس یكی از راه‌حل‌های مفید را برای اجرا انتخاب كند.

5- اجرای راه‌حل‌ها

پس از آن‌كه راه‌حلی انتخاب شد، مراحل اجرای آن باید روشن شود. بهترین راه‌حل‌ها هم اگر اجرا نشوند، فایده‌ای نخواهند داشت. راه‌حل‌ها را جهت حل مسئله به ترتیب اولویت باید انجام داد. بهترین راه‌حل، كم هزینه‌ترین، مفیدترین و نزدیك‌ترین راه برای حل مسئله است.

اگر از یك راه نتوانستید مشكل را حل كنید، نباید ناامید شد بلكه باید راه‌حل‌های دیگر را امتحان كرد. ¨

منبع: مجله الكترونيكي هوم